Galeria Kamieni i Kruszców Szlachetnych

[Henryk Horoch]

Królewska Galeria Kamieni i Kruszców Szlachetnych

Galeria została powołana do pokazu i prezentacji kamieni i metali szlachetnych. Kamienie szlachetne odznaczają się dużą wartością i są rzadko spotykane. Kamienie te jako odmiany niektórych minerałów i skał są czyste, jednorodne i przezroczyste, odznaczają się silnym połyskiem, efektownym zabarwieniem (lub są zupełnie bezbarwne), dużą trwałością i twardością. Stosuje się je w jubilerstwie i złotnictwie, oprawia w złoto, srebro i inne metale szlachetne.
Kamienie o nieco mniejszej twardości i trwałości, a w związku z tym o mniejszej wartości jubilerskiej nazywa się kamieniami ozdobnymi. Są to m.in. jaspis, agat, malachit, lapis-lazuli.


Gmach Galerii w Królewcu.

[Henryk Horoch]

Złoto (Au), łac. aurum
Pierwiastek chemiczny, metal przejściowy, o liczbie atomowej 79. Złoto występuje w przyrodzie w stanie rodzimym. Jest symbolem bogactwa. Złoto ma barwę żółtą, połyskliwą.
Stosunkowo rzadko tworzy kryształy o pokroju sześcianów, ośmiościanów lub dwunastościanów rombowych. Zazwyczaj wykazuje pokrój płytkowy, blaszkowy, prętowy, włosowy. Występuje w skupieniach zbitych, włóknistych, pierzastych, blaszkowych.Tworzy też dendryty, druty oraz drobny pył (tzw.”złota mąka”). Niekiedy tworzy grudki a także sporej wielkości bryły zwane samorodkami.
Złoto jest izostrukturalne ze srebrem i miedzią rodzimą. Jest kowalne, giętkie, strugalne, nieprzezroczyste, ciągliwe (z 1 g Au można uzyskać drut o długości 160 m).


Bryłki Złota


Wielki Samorodek


Sztaby Złota

[Henryk Horoch]

Diament łac. diamentum
To minerał z gromady pierwiastków rodzimych. Jest najtwardszym znanym minerałem występującym w przyrodzie.
Ze względu na cechy zewnętrzne wyróżnia się kilka typów diamentów:
- Bort – występuje w postaci nieregularnych zrostów ziarnistych, drobnokrystalicznych skupień,
- Ballas – promieniste skupienia kryształów diamentu,
- Lonsdaleit – polimorficzna odmiana diamentu o dużej gęstości atomowej,
- Karbonado – zwany też czarnym diamentem, występuje w postaci drobnoziarnistych, porowatych skupień zabarwionych na czarno, szaro lub ciemnozielono, o różnej wielkości (aż do wielkości jaja), przypominające z wyglądu koks – spotykane przede wszystkim w Brazylii.

Do najsłynniejszych diamentów na świecie należą:
- Cullinan – 3106 karatów, jest to największy znany diament, podzielony na 105 części i oszlifowany;
- Excelsior – 995,2 karata, podzielony na 11 części i oszlifowany, znaleziony w 1905 niedaleko Pretorii;
- Prezydent – 726,6 karata, brazylijski, podzielony na 29 części i oszlifowany;
- Jonker – 726 karatów, podzielony na 15 części i oszlifowany;
- Jubilee – 650,8 karata, po oszlifowaniu 245 karatów;
- Imperial (Victoria, Great White, Nizam) – 457 karatów, oszlifowany;
- Darcy Vargas – 425 karatów, brazylijski;
- Regent – 410 karatów, po oszlifowaniu 140,5 karata, obecnie w Luwrze;
- Szach – 3x1 cm, obecnie w skarbcu na Kremlu;
- Orłow – ok. 400 karatów, po oszlifowaniu 189,6 karata;
- Gwiazda Jakucji – 234 karaty, syberyjski;
- Millennium Star – 203 karaty,
- Koh-i-noor – 181,1 karata, indyjski,po oszlifowaniu 108,93 karata i zdobi brytyjskie klejnoty koronne;
- Hope – 67,125 karata, po oszlifowaniu 44,4 karata, największy barwny diament – szafirowoniebieski.

Najcenniejsze diamenty w Polsce to:
- Wielki czarny diament w złotej puszce św. Stanisława (1504, skarbiec katedry na Wawelu);
- Bezbarwny diament w koronie monstrancji Jana Kazimierza (1672, skarbiec klasztoru Paulinów na Jasnej Górze) – 10 karatów.

[Henryk Horoch]

Rubin
To minerał z gromady tlenków. Zazwyczaj tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym, bipiramidalnym lub słupkowym o podstawie sześcioboku, czasami romboedryczne. Nasycenie barwy rubinu zależy od domieszek: czerwoną barwę wywołuje tlenek chromu, purpurową – wanad, brunatnoczerwona – żelazo. Posiada szklisty, diamentowy połysk. występuje jako składnik bogatych w glin skałach metamorficznych, także jako minerał kontaktowy w marmurach dolomitowych i kalcytowych.






Szmaragd łac. smaragdus
Odmiana berylu, minerału należącego do grupy krzemianów. Charakterystyczną zieloną barwę tego minerału, wywołana jest podstawieniami jonów chromu, rzadziej wanadu i żelaza. Często zawiera inkluzje gazowe, ciekłe oraz mineralne: kalcyt, piryt, biotyt, talk, dolomit, fuchsyt, apatyt, aktynolit, oraz inne minerały. Charakter inkluzji często zdradza miejsce pochodzenia danego okazu. Szczególnie cenną, niezmiernie rzadką odmianą jest szmaragd trapiche, w którym widoczny jest w przekroju poprzecznym kryształu wzór sześcioramiennej gwiazdy. Odmiana ta pozyskiwana jest w okręgu Chivor i Muzo Kolumbia





Szafir
Bardzo twardy minerał z gromady tlenków – niebieska odmiana korundu. Jest minerałem rzadkim. Tworzy najczęściej kryształy o postaci pseudoheksagonalnych słupów (o przekroju sześciobocznym) i bipiramid. Na ścianach kryształów często wykazuje poprzeczne zbrużdżenia. Jest kruchy, przezroczysty, często wykazuje podzielność wykorzystującą płaszczyzny zbliźniaczeń. Szafiry jest spotykany w skałach magmowych, najczęściej w pegmatytach, i bazaltach.

[Henryk Horoch]

Platyna (Pt, łac. platinum)
Jest pierwiastkiem chemicznym z grupy metali przejściowych w układzie okresowym, metal szlachetny. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa platina, zdrobnienia słowa oznaczającego srebro. Pierwiastek ten był znany w Ameryce jeszcze w czasach prekolumbijskich. Do Europy został sprowadzony w 1750 roku przez Hiszpanów, którzy sądzili, że jest to tylko odmiana srebra. Platyna jest metalem wyjątkowo rzadkim. W stanie czystym platyna jest srebrzystobiałym metalem o silnym połysku, kowalnym i ciągliwym. Nie reaguje z tlenem, wodą, kwasem chlorowodorowym i azotowym. W związku ze swoją niską reaktywnością platyna używana jest w jubilerstwie, będąc metalem cenniejszym od złota i srebra.


Samorodek Platyny


Kolczyki z Platyny




Srebro (Ag, łac. argentum)
To pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Jest srebrzystobiałym metalem, o największej przewodności elektrycznej i termicznej. W przyrodzie występuje w stanie wolnym, a także w minerałach, takich jak argentyt czy chlorargyryt. Większość wydobywanego srebra występuje jako domieszka rud miedzi, złota, ołowiu i cynku.
Srebro było znane od czasów starożytnych. Przez lata było cenione jako metal szlachetny i używane jako waluta, a także do produkcji biżuterii, srebrnych naczyń i sztućców. Obecnie stosuje się je także do produkcji filmów fotograficznych, styków elektrycznych i luster. Pierwiastkowe srebro jest katalizatorem.
Srebro ma właściwości bakteriobójcze. Według niektórych źródeł, w medycynie niekonwencjonalnej stosuje się srebro koloidalne w celu leczenia różnych dolegliwości. Spożycie dużej ilości srebra może spowodować chorobę zwaną argyrią, charakteryzującą się nieodwracalną zmianą koloru skóry na niebieskoszary.
Srebro jest bardzo ciągliwym i kowalnym (nieco twardszym od złota), z lśniącym połyskiem, dającym się łatwo polerować.
Występuje w utworach hydrotermalnych (zwłaszcza w żyłach kruszcowych) oraz sporadycznie w pegmatytach. Jako minerał wtórny tworzy się w strefie utleniania złóż kruszców miedzi, ołowiu i cynku. W Polsce spotykane jest w Górach Świętokrzyskich i Tatrach.


Srebro Samorodne


Sztany Srebra

[Henryk Horoch]

Topaz
Jest minerałem z gromady krzemianów, posiada pomarańczowozłotą barwę i jest rozpowszechniony w wielu rejonach świata.
Tworzy kryształy słupkowe, niemal izometryczne, także beczułkowate (znanych jest ok. 150 różnych jego postaci). Występuje w skupieniach zbitych, ziarnistych słupkowych i pręcikowych. Jest kruchy i przezroczysty, charakteryzuje się ogromnym bogactwem barw. To bardzo twardy, ciężki i rzadko spotykany minerał.








Akwamaryn łac. aqua marina
To minerał barwy błękitnej lub niebieskozielonej (w zależności od ilości domieszek związków żelaza) kamień szlachetny, będący przezroczystą odmianą berylu. Występuje w w postaci długich, równolegle ułożonych do ścian słupa kryształu kanalików, często wypełnionych roztworem nadającym kryształom zabarwienie brązowe; zawierają także pęcherzyki powietrza. W niektórych kryształach mogą występować kropelki cieczy ułożone w kształcie gwiazdy. Akwamaryn zawiera ponadto kryształy biotytu, flogopitu, rutylu, pirytu, hematytu, ilmenitu oraz turmalinu.
Cechą charakterystyczną jest jego wygląd na tle niemetalicznej powierzchni; w zależności od ustawienia kryształu może być niebieski lub bezbarwny (dichroizm – dwubarwność).

[Henryk Horoch]

Aleksandryt
Minerał, kamień szlachetny, rzadka, przezroczysta odmiana chryzoberylu. W zależności od oświetlenia zmienia barwę: w świetle dziennym jest zielony, w sztucznym oświetleniu - czerwony. Zjawisko to jest spowodowane obecnością metali chromu i żelaza w kryształach aleksandrytu. Występuje w skałach metamorficznych i pegmatytach. Może występować w złożach okruchowych. Najcenniejsze aleksandryty pochodzą ze złóż na Uralu i Sri Lance w Latpandura. Tu znaleziono największy, pojedynczy kryształ, po przecięciu i oszlifowaniu zachował masę 66 karatów, przechowywany jest w Smithsonian Institution w Waszyngtonie.






Skapolit
Należy do grupy minerałów zaliczanych do gromady krzemianow. Jest rzadkim minerałem, występującym tylko w niektórych rejonach Ziemi. Skopolity najczęściej mają pokrój słupkowy, wykształcają słupy o przekroju kwadratu lub ośmiokąta (często z poprzecznym prążkowaniem). Występują w skupieniach zbitych, włóknistych, w formie szczotek krystalicznych. Są kruche, przezroczyste, mają różne barwy. Niektóre po oszlifowaniu wykazują efekt kociego oka, czasami asteryzm. W promieniach ultrafioletowych wykazują silną, pomarańczową fluorescencję. Do grupy skapolitów należą też:
- Glaukolit - (niebieski, spotykany w okolicach Jeziora Bajkał w Rosja),
- Stroganovit - (zielononiebieski, spotykany nad rzeką Sludianką koło Bajkału),
- Petschyt - (purpurowy),
- Sarkolit - (jasnoczerwony, znaleziony w produktach działalności Wezuwiusza Włochy),
- Ussingit - (jasnofioletowy w odcieniach, znaleziony w pegmatytach na Grenlandii),

[Henryk Horoch]

Chryzoberyl
Jest minerałem z gromady tlenków, stosunkowo rzadki. Tworzy kryształy tabliczkowe, płytkowe, słupkowe. Często występują zbliźniaczenia, niekiedy wielokrotne. Jest kruchy, przezroczysty. Barwa wywołana jest przez domieszki żelaza, tytanu i chromu. Jest izostrukturalny z oliwinem. Występuje na Sri Lance – (odmiany ciemnooliwkowozielone),w Rosji – (odmiany niebieskawe) w Górach Ilmeńskich, w Brazylii (odmiany cytrynowożółte i jasnozielone) oraz Indiach, Birma – (odmiany bezbarwne).






Spinel
Spinel właściwy to minerał z gromady tlenków, zaliczany do grupy spineli. Należy do grupy minerałów rzadkich. Tworzy kryształy izometryczne (ośmiościany lub dwunastościany rombowe), często występują zbliźniaczenia. Jest kruchy i przezroczysty. Niekiedy wykazuje asteryzm a sporadycznie efekt kociego oka. Tworzy wiele odmian różniących się barwą: czerwony w odcieniach (s. rubinowy), niebieskawy (s. szafirowy) , zielony (cejlonit), brunatnawy (pleonast), żółtawy (rubicel), brunatnoczerwony (s.almandynowy), czarny (hercynit –s. żelazawy), ciemnobrunatny (galaxyt –s.manganawy), niebieskozielony lub żółty (gahnit –s. cynkowy).
Spinel i jego odmiany występują w utworach strefy kontaktowo- metasomatycznej, w zmienionych dolomitach i wapieniach zasobnych w tlenek magnezu. Powstają w wysokich temperaturach. Spinele jakości jubilerskiej spotyka się w Tajlandii, Kambodży i Laosie. W Europie pojedyncze spinele pojawiają się w Norwegii (Akeru, kryształy ok. 3 cm), w Finlandii, Włoszech i Niemczech.




Hercynit
Hercynit - minerał z grupy spineli, występujący w skałach metamorficznych i złożach szmerglu. Należy do minerałów rzadkich i kruchych, wykorzystywany do celów naukowych, rzadziej kolekcjonerskich i ozdobnym.

[Henryk Horoch]

Turmaliny
To cały szereg minerałów należących do grupy krzemianów. Oprócz szerlu, należą do minerałów rzadkich lub bardzo rzadkich, są to:
- Buergeryt (turmalin żelazowy) – ciemnobrunatny lub czarny
- Elbait (turmalin litowy) – wielobarwny (niektóre kryształy zawierają nawet 15 różnych barw i odcieni), tzw. "turmalin arbuzowy" (wyjątkowo ceniony i atrakcyjny kamień kolekcjonerski), nazwa od wyspy Elby we Włoszech.
- Drawit (dravit) (turmalin magnezowy) – żółtobrunatny, brunatnozielony, brunatnoczerwony, nazwa od rzeki Drawy
- Liddicoatyt (turmalin wapniowy) – wielobarwny, nazwa od nazwiska amerykańskiego gemmologa. Został odkryty na Madagaskarze. Od elbaitu odróżnia się większą zawartością wapnia
- Schörl (szerl, szerlit, skoryl) – turmalin żelazawy – czarny, nazwa od wyrażenia z dawnej gwary górniczej. Używany do wyrobu biżuterii żałobnej. Kryształy pochodzą z Brazylii, USA, Kazachstanu (ponad 1m długości), Ukrainy i Norwegii – ponad 3 × 1 metra.
- Tsilaisyt (turmalin manganowy) – ciemnożółty lub zielony, nazwa od lokalnej nazwy na Madagaskarze. Wydobywa się go z pegmatytów w Nepalu i Mozambiku, otrzymany został na drodze syntezy
- Uwit (uvit) (turmalin magnezowy) – zielony, ciemnobrunatny lub czarny; nazwa od prowincji Sri Lanki.

Turmaliny zazwyczaj tworzą kryształy o pokroju słupkowym, pręcikowym, igiełkowym a na ścianach kryształów wykazują charakterystyczne zbrużdżenia zgodne z wydłużeniem słupów. Występują w skupieniach zbitych, ziarnistych, pręcikowych, igiełkowych i promienistych (tzw. "słońce turmalinowe"). Są kruche, przezroczyste, wykształcają kryształy wrosłe i narosłe. Największe kryształy osiągają wielkość 3-5 metrów


Turmalin litowy - Elbait


Turmalin Schorl


Naszyjnik z Turmalinów

[Henryk Horoch]

Kryształ Górski
Inaczej Kryształ Skalny. Nazwa pochodzi od greckiego krystallos, pierwotnie znaczącego lód. Grecy uważali, że jest on kryształem lodu nadnaturalnie zamrożonym i przez bogów zesłanym na ziemię. Określenie kryształ stosowano przez stulecia tylko w odniesieniu do kryształu górskiego. Znane są kryształy górskie o masie wielu ton, lecz kamienie warte oszlifowania zdarzają się dość rzadko. Nieskazitelna czystość, silny połysk sprawiły, że był on często utożsamiany z diamentem; stąd wiele nazw nieprawidłowych jak: diament alaskański, bohemiński, islandzki, meksykański lub marmora. Jest minerałem nadzwyczaj odpornym na działanie kwasów i zasad.
Kryształ górski to jedna z najpospolitszych odmian kwarcu tworząca się m.in. w warunkach hydrotermalnych. Ważny minerał skałotwórczy magmowych, metamorficznych, i osadowych, w pegmatytach. Występuje w Alpach oraz Brazyli, Francji, Birmie, i Stanach Zjednoczonych. W Polsce jest spotykany w w Tatrach i Górach Świętokrzyskich.





Bursztyn
Także znany jako jantar lub amber to kopalna, żywica drzew iglastych, a w rzadszych przypadkach żywicujących liściastych drzew z grupy bobowców. Znanych jest około 60 odmian. Najstarsze z nich pochodzą z utworów dewońskich (stwierdzono je w Kanadzie); najmłodsze, nie zaliczane zasadniczo do bursztynów są znajdowane w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Nowej Zelandii. Najbardziej ceniony w jubilerstwie jest bursztyn bałtycki, znany od pradziejów, został włączony do wykazów mineralogicznych. Bursztyn tworzy nieregularne bryłki. Największa znaleziona bryła bursztynu bałtyckiego waży 9,75 kg. Najczęściej spotykany jest bursztyn żółty, rzadsze są odmiany bezbarwne, czerwone, zielonkawe, a ich przejrzystość zależy od zawartości drobnych pęcherzyków powietrza. Bryłki bursztynu zawierają niekiedy pochodzące z okresu kredy i trzeciorzędu szczątki zwierząt lub roślin, tzw. inkluzje. Inkluzje stałe są reprezentowane przez różne minerały np. piryt, żelazo, kwarc, oraz owady, rzadziej pajęczaki, drobne płazy i gady, rośliny i ich szczątki. Inkluzje stanowią cenny materiał badawczy dla biologów i paleontologów.
W medycynie ludowej dym bursztynowych kadzidełek zabijał zarazki, a noszone na szyi korale zapobiegają bólom gardła i głowy oraz wzmacniają tarczycę. Ogrzane grudki bursztynu stosowało się do wyciągania z oczu ciał obcych (muszek, pyłków). Utłuczony proszek zażywano jak tabakę, co miało oczyścić zatoki i pomóc w pozbyciu się kataru.